Cel badania Badanie oznacza stężenie wolnego (niezwiązanego) testosteronu w surowicy krwi. Wolny testosteron stanowi jedynie 1,5‑2 % całkowitej ilości hormonu, ale jest formą najbardziej aktywną biologicznie, zdolną do wiązania się z receptorami androgenowymi w komórkach.
Pomiar umożliwia ocenę rzeczywistego wpływu androgenów na organizm, szczególnie w sytuacjach, gdy wyniki testosteronu całkowitego są niejednoznaczne lub gdy zmienia się poziom białka wiążącego – globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG). Wskazania kliniczne Rozpoznanie i kontrola hipogonadyzmu (niedoboru testosteronu) u mężczyzn i kobiet. Ocena przyczyn niepłodności – zarówno męskiej, jak i żeńskiej.
Badanie przy objawach nadmiaru androgenów: hirsutyzm, trądzik, nieregularne cykle miesiączkowe, łysienie typu męskiego. Diagnostyka zespołów metabolicznych wpływających na poziom SHBG, takich jak otyłość, cukrzyca typu 2, choroby wątroby i nerek. Monitorowanie terapii hormonalnej, w tym podawania testosteronu, inhibitorów aromatazy czy leków modulujących SHBG.
Ocena zaburzeń hormonalnych w kontekście zaburzeń neurorozwojowych, w tym autyzmu, gdzie nieprawidłowości androgenowe mogą modulować zachowanie i rozwój mózgu. Rozpoznanie zespołów genetycznych (zespół Klinefeltera, zespół Turnera) oraz stanów endokrynologicznych (zespół policystycznych jajników, choroba Cushinga, choroby tarczycy). Materiał biologiczny i przygotowanie pacjenta Do oznaczenia wykorzystuje się krew żylna (kod ICD: TESTO-F).
Zaleca się pobranie próbki wczesnym rankiem (między 07:00 a 10:00), ponieważ poziom testosteronu wykazuje wyraźną diurną zmienność – jest najwyższy rano i spada w ciągu dnia. Przed pobraniem należy zachować post nocny trwający co najmniej 8 godzin oraz unikać przyjmowania leków, które mogą wpływać na SHBG lub sam testosteron (np. sterydy anaboliczne, glikokortykosteroidy, leki przeciwpadaczkowe, leki antykoncepcyjne).
Metoda Stężenie wolnego testosteronu oznacza się jedną z następujących metod, przy czym równoważna dializa (equilibrium dialysis) jest uznawana za złoty standard ze względu na najwyższą precyzję: Równoważna dializa – bezpośrednie oddzielenie frakcji wolnej od związanej. Ultrafiltracja – mechaniczne odfiltrowanie wolnego hormonu. Immunochemiluminescencja po wyselekcjonowaniu frakcji wolnej. Testy enzymowo‑immunologiczne (ELISA) po izolacji wolnej frakcji.