Cel badania Pomiar wolnego testosteronu ma na celu określenie stężenia niezwiązanej z białkami (albuminą i SHBG) frakcji hormonu, która jest biologicznie aktywna i może oddziaływać na komórki docelowe. Dzięki temu wynik lepiej odzwierciedla rzeczywisty wpływ androgenów na organizm niż całkowity testosteron. Wskazania kliniczne Ocena przyczyn niepłodności u mężczyzn i kobiet. Diagnostyka zespołu hipogonadyzmu lub hiperandrogenizmu.
Monitorowanie terapii zastępczej testosteronem. Badanie przy objawach niedoboru androgenów: zmniejszone libido, spadek masy mięśniowej, osteoporoza, zmęczenie. Rozpoznanie stanów nadmiaru testosteronu: trądzik, łysienie androgenowe, agresywne zachowania. W kontekście zaburzeń neurorozwojowych (np. ASD, PANS/PANDAS) – ocena wpływu dysregulacji hormonalnej na zachowanie, funkcje poznawcze i rozwój neurologiczny.
Metoda Analiza wolnego testosteronu wykonywana jest najczęściej metodą immunochemiluminescencji (ICMA) lub spektrometrii masowej po wcześniejszym odseparowaniu frakcji wolnej (np. Próbka pobierana jest z żyły, a następnie przetwarzana do surowicy, która jest przechowywana w temperaturze 2‑8 °C i analizowana w ciągu 24 h od pobrania. Przygotowanie pacjenta Badanie wykonywane jest na czczo (co najmniej 8 h po ostatnim posiłku).
Unikać intensywnego wysiłku fizycznego oraz stresu w ciągu 24 h przed pobraniem krwi. W przypadku mężczyzn – nie przyjmować leków wpływających na gospodarkę androgenową (np. sterydy anaboliczne, finasteryd) bez konsultacji z lekarzem. Kobiety w ciąży lub karmiące piersią powinny poinformować lekarza o stanie fizjologicznym, gdyż może to wpływać na interpretację wyników. Interpretacja wyników Zakresy referencyjne zależą od płci, wieku oraz fazy cyklu miesiączkowego u kobiet.
Ogólne wartości (przykładowe) to: Mężczyźni (18‑45 lat): 5‑15 ng/dL wolnego testosteronu. Kobiety (rozpoznane w fazie folikularnej): 0,3‑1,5 ng/dL. Wyniki poniżej normy mogą wskazywać na hipogonadyzm, choroby przysadki, niewydolność jąder lub przyjmowanie leków obniżających produkcję testosteronu. Wyniki powyżej zakresu referencyjnego mogą sugerować hiperandrogenizm, guzy produkujące androgeny lub stosowanie dopingu anabolicznego.
Znaczenie w diagnostyce zaburzeń neurorozwojowych Badania hormonalne, w tym wolny testosteron, są coraz częściej uwzględniane w kompleksowej ocenie pacjentów z autyzmem i innymi zaburzeniami neurorozwojowymi. Dysregulacja osi podwzgórze‑przysadka‑gonady może wpływać na zachowanie, nastrój oraz funkcje poznawcze, dlatego pomiar wolnego testosteronu może stanowić istotny element wieloaspektowej diagnostyki i planowania terapii.