Cel badania Określenie koncentracji testosteronu w surowicy krwi w celu oceny aktywności gonad (jądra, jajniki, nadnercza), stanu hormonalnego organizmu oraz ewentualnych zaburzeń metabolicznych i neurorozwjowych. Wskazania kliniczne Hipogonadyzm pierwotny i wtórny u mężczyzn i kobiet – objawy: obniżony popęd seksualny, zmęczenie, spadek masy mięśniowej, osteoporoza.
Nieprawidłowy przebieg dojrzewania płciowego (przedwczesna lub opóźniona puberty), w tym ocena stadium Tannerowskiego. Niepłodność – weryfikacja rezerwy hormonalnej u obu płci. Hirsutyzm, trądzik, zespół policystycznych jajników (PCOS) oraz inne stany hiperandrogenizmu. Choroby nadnerczy – podejrzenie hiperplazji, guzów kory nadnerczy lub niedoczynności. Monitorowanie terapii hormonalnej: podawanie testosteronu, antyandrogeny, leki wpływające na oś podwzgórze‑przysadka‑gonady.
Zaburzenia metaboliczne i nastroju – cukrzyca, zespół metaboliczny, depresja. Ocena endokrynologiczna w kontekście zaburzeń neurorozwojowych, w tym autyzmu (ASD), gdzie niekiedy obserwuje się odchylenia w poziomach testosteronu wpływające na zachowania społeczne i rozwój mózgu. Materiał biologiczny Surowica pobrana z żyły – zazwyczaj 5 ml krwi. Próbka powinna zostać odwirowana w ciągu 30 min od pobrania i przechowywana w temperaturze 2‑8 °C.
Analiza powinna być wykonana nie później niż 24 h po pobraniu. Przygotowanie pacjenta Badanie najkorzystniej wykonać rano (7:00‑10:00), kiedy naturalny szczyt testosteronu jest najwyższy. Pacjent powinien być na czczo co najmniej 8 h; posiłek może obniżyć wynik. Unikać intensywnego wysiłku fizycznego oraz silnego stresu w ciągu 24 h przed pobraniem. Wstrzymać przyjmowanie leków wpływających na oś podwzgórze‑przysadka‑gonady (np.
sterydy anaboliczne, leki antyandrogenowe, leki przeciwdepresyjne) po konsultacji z lekarzem. U kobiet w wieku rozrodczym wskazane jest pobranie próbki w fazie lutealnej (dni 19‑23 cyklu) lub po odstawieniu hormonalnej terapii zastępczej. Metoda pomiarowa Stężenie testosteronu najczęściej wyznacza się metodą immunochemiluminescencji (ICMA) lub spektrometrią masową z chromatografią cieczową (LC‑MS/MS).
LC‑MS/MS jest uznawany za metodę złotego standardu ze względu na wysoką czułość, specyficzność oraz minimalną interferencję ze związkami strukturalnie podobnymi. Zakresy referencyjne Wartości referencyjne różnią się w zależności od płci, wieku oraz, u kobiet, fazy cyklu menstruacyjnego: Mężczyźni (18‑65 lat): 300‑1000 ng/dl (10,4‑34,7 nmol/l). Kobiety (reproduktujący cykl): 15‑70 ng/dl (0,5‑2,4 nmol/l); wyższe wartości mogą wystąpić w fazie lutealnej.