Cel badania Oznaczenie określa ilość PSA całkowitego (PSA‑total) oraz wolnego (PSA‑free) w surowicy krwi. Analiza obu parametrów umożliwia wykrycie podwyższonych poziomów PSA, różnicowanie przyczyn ich wzrostu oraz ocenę skuteczności terapii prostaty. Wskazania kliniczne Rutynowe badanie przesiewowe u mężczyzn od 50. roku życia lub wcześniej przy podwyższonym ryzyku (historia rodzinna, mutacje genetyczne).
Objawy układu moczowo‑siedzeniowego, takie jak częste oddawanie moczu, trudności w rozpoczęciu mikcji, ból podczas oddawania moczu. Nieprawidłowy wynik badania per rectum (DRE) lub podejrzenie zapalenia prostaty. Kontrola po rozpoznaniu raka prostaty, po zabiegach chirurgicznych, radioterapii, hormonoterapii lub innych metodach leczenia. Ocena przyczyn podwyższonego PSA – rozróżnienie łagodnego przerostu prostaty (BPH) od nowotworu przy użyciu wskaźnika PSA‑free/PSA‑total.
Materiał biologiczny Surowica pobrana z krwi pełnej. Zalecane jest pobranie 5 ml krwi do probówki żelowej lub nie‑żelowej, zgodnie z wytycznymi laboratorium. Metoda Oznaczenie wykonywane jest metodą immunochemiczną, najczęściej immunoenzymatycznym testem (ELISA) lub testem chemiluminescencyjnym (CLIA). Testy wykorzystują monoklonalne przeciwciała skierowane przeciwko epitopom wolnego i całkowitego PSA, co zapewnia wysoką czułość (≥95 %) i swoistość.
Przygotowanie pacjenta Post nie jest wymagany – posiłki i napoje nie wpływają na wynik. Unikać stosunku płciowego, masturbacji lub ejakulacji przez minimum 48 h przed pobraniem krwi. Nie wykonywać intensywnego masażu prostaty, badania per rectum ani cewnikowania w ciągu 48 h przed pobraniem. Jeśli pacjent przyjmuje leki wpływające na poziom PSA (np. finasteryd, dutasteryd, 5‑α‑reduktaza), należy o tym poinformować lekarza – wynik może wymagać korekty.
Interpretacja wyników i zakresy referencyjne Wartości referencyjne mogą się nieco różnić w zależności od laboratorium, ale ogólnie przyjmuje się: PSA‑total: 0‑4 ng/ml – uznawane za prawidłowe u większości mężczyzn; wartości powyżej 4 ng/ml wymagają dalszej oceny. PSA‑free: 10‑30 % całkowitego PSA. Stosunek PSA‑free/PSA‑total: <10 % – zwiększone ryzyko raka prostaty. 10‑25 % – wynik pośredni, wymaga dodatkowych badań.
>25 % – niższe ryzyko nowotworu, prawdopodobnie łagodny przerost. Podwyższony PSA może być także spowodowany: Zapalenie gruczołu krokowego (prostatitis). Łagodny przerost prostaty (BPH). Manipulacje w obrębie prostaty (badanie DRE, cewnikowanie, masaż). Niektóre choroby nerek lub retencja moczu.