Cel badania Analiza poziomu kortyzolu w ślinie ma na celu wyznaczenie koncentracji biologicznie czynnego hormonu stresu, który odzwierciedla aktywność osi HPA (hypothalamus‑pituitary‑adrenal). Ponieważ w ślinie występuje jedynie wolna frakcja kortyzolu, wynik jest lepszym wskaźnikiem rzeczywistego działania hormonalnego niż pomiar w surowicy. Wskazania kliniczne Diagnostyka i monitorowanie zespołu Cushinga (nadczynność kory nadnerczy) oraz choroby Addisona (niedoczynność).
Ocena zaburzeń rytmu dobowego kortyzolu – przy bezsenności, depresji, zespołach zmęczenia chronicznego oraz w badaniach tzw. Badanie reakcji na stres fizjologiczny i psychiczny, w tym u dzieci i dorosłych z autyzmem, zespołem PANS/PANDAS oraz innymi zaburzeniami neurorozwojowymi, u których często obserwuje się nieprawidłowości osi HPA. Kontrola terapii glikokortykosteroidowej oraz ocena skuteczności leków modulujących wydzielanie ACTH.
Wsparcie w diagnostyce zaburzeń metabolicznych (np. insulinooporność, otyłość) powiązanych z podwyższonym poziomem kortyzolu. Metoda pomiaru Do oznaczenia kortyzolu w ślinie stosuje się jedną z następujących technik: Immunologiczne testy ELISA lub chemiluminescencyjne immunoenzymatyczne (CLIA) – szybka metoda o czułości rzędu 0,1 ng/mL.
Chromatografia cieczowa sprzężona z spektrometrią mas (LC‑MS/MS) – metoda referencyjna, zapewniająca najwyższą specyficzność i możliwość jednoczesnego oznaczenia metabolitów kortyzolu. Próbka jest pobierana przy użyciu jednorazowych zestawów z absorpcyjnym wkładem, które stabilizują hormon do momentu analizy. Po pobraniu próbka jest przechowywana w temperaturze 2‑8 °C (do 24 h) lub zamrażana (–20 °C) przy dłuższym czasie transportu.
Przygotowanie pacjenta Unikać spożywania posiłków, napojów (z wyjątkiem wody) oraz żucia gumy przez co najmniej 30 min przed pobraniem śliny. Nie przyjmować leków kortykosteroidowych w dniu pobrania, chyba że są niezbędne – w takim wypadku należy skonsultować się z lekarzem. Utrzymać stałe warunki pobrania – najlepiej w tej samej porze dnia, w stanie spoczynku i po 5‑10 min odpoczynku w spokojnym otoczeniu.
Higiena jamy ustnej jest ważna, ale nie myć zębów ani nie używać płynów do płukania ust bezpośrednio przed pobraniem, aby nie zanieczyścić próbki. Pobieranie i przechowywanie próbki Typowy protokół obejmuje pobranie 1‑2 ml śliny w wyznaczonych porach (np. po przebudzeniu, w południe i wieczorem) przy użyciu specjalnego wchłaniacza. Po pobraniu wkład umieszcza się w szczelnym pojemniku, oznacza datą i godziną oraz przekazuje do laboratorium w warunkach chłodniczych.