Cel badania Określenie stężenia kortyzolu w ślinie ma na celu ocenę aktywności osi podwzgórze‑przysadka‑nadnercza (HPA) oraz wykrycie dysregulacji hormonalnych, które mogą prowadzić do chorób nadnerczy, zaburzeń metabolicznych lub wpływać na funkcjonowanie neurologiczne u pacjentów z autyzmem i innymi zaburzeniami neurorozwojowymi. Wskazania kliniczne Diagnostyka i monitorowanie zespołu Cushinga (nadczynność kory nadnerczy).
Rozpoznanie choroby Addisona oraz innych przyczyn niedoboru kortyzolu. Ocena zaburzeń rytmu dobowego kortyzolu w kontekście stresu chronicznego, lęków i depresji. Badanie funkcji osi HPA u pacjentów z ASD, PANS/PANDAS oraz innymi zaburzeniami neurorozwojowymi, gdzie dysregulacja stresowa może wpływać na zachowanie i rozwój. Kontrola terapii glukokortykosteroidowej oraz ocena skuteczności leczenia farmakologicznego.
Metoda Stężenie kortyzolu w ślinie oznacza się najczęściej metodą immunologicznego testu enzymatycznego (ELISA) lub chromatografii cieczowo‑masowej (LC‑MS/MS). Testy te charakteryzują się wysoką czułością i specyficznością, a jednocześnie nie wymagają pobierania krwi, co eliminuje wpływ stresu związanego z nakłuwaniem. Przygotowanie pacjenta Nie jeść, nie pić (z wyjątkiem wody) oraz nie myć zębów na co najmniej 30 min przed pobraniem próbki.
Unikać intensywnej aktywności fizycznej oraz spożywania kofeiny w ciągu 2 godzin przed pobraniem. Próbkę pobiera się w określonych porach dnia – najczęściej przy przebudzeniu, 30 min po przebudzeniu oraz wieczorem (przed snem) – aby uwzględnić naturalny rytm dobowy kortyzolu. Do pobrania używa się jednorazowych pojemników sterylnych, które należy szczelnie zamknąć i niezwłocznie dostarczyć do laboratorium lub przechowywać w lodówce (2‑8 °C) nie dłużej niż 24 h.
Interpretacja wyników Interpretacja wymaga uwzględnienia godziny pobrania oraz indywidualnego rytmu dobowego: Wysokie stężenie w porze porannej lub brak spadku wieczorem może sugerować zespół Cushinga lub chroniczny stres. Niskie stężenie w całym dniu wskazuje na niedoczynność kory nadnerczy (np. choroba Addisona) lub niewłaściwe dawkowanie glukokortykosteroidów.
Zaburzenia rytmu – podwyższone wartości po przebudzeniu przy jednoczesnym niskim poziomie wieczornym lub odwrotnie – mogą być związane z dysfunkcją osi HPA, co jest częste u osób z ASD, zaburzeniami lękowymi lub depresją. Powiązania z innymi badaniami W razie nieprawidłowych wyników zaleca się dodatkowe badania, takie jak: Stężenie kortyzolu w surowicy (badanie krwi) – pozwala na porównanie wyników i wykluczenie wpływu czynników zewnętrznych.