Cel badania Badanie ma na celu określenie stężenia wolnego (niezwiązanego z białkami) kortyzolu w ślinie pobranej w godzinach porannych (zwykle 07:00‑09:00). Pomiar ten odzwierciedla aktywność osi podwzgórze‑przysadka‑nadnercza (HPA) oraz rytm dobowy wydzielania kortyzolu, co jest kluczowe w ocenie funkcji nadnerczy i reakcji organizmu na stres. Wskazania kliniczne Diagnostyka i monitorowanie nadczynności lub niewydolności nadnerczy (ICD‑10: E24.0, E27.1, E27.2).
Ocena zaburzeń adaptacyjnych i stresu przewlekłego (ICD‑10: F43.1). Badanie dysregulacji osi HPA u pacjentów z zaburzeniami neurorozwojowymi, w tym autyzmem (ICD‑10: F84.0‑F84.9) oraz zespołem PANS/PANDAS. Wspomaganie diagnostyki zespołu Cushinga, zespołu Addisona oraz monitorowanie terapii glikokortykosteroidami. Ocena wpływu czynników środowiskowych (np. stres, zaburzenia snu) na funkcję hormonalną.
Metoda Próbka ślinowa jest poddawana analizie immunochemicznej – najczęściej metodą immunoenzymatyczną (ELISA) lub immunoanalizą chemiluminescencyjną (CLIA). Test mierzy wolny kortyzol, który jest w ślinie w równowadze z wolnym kortyzolem w surowicy, co zapewnia wysoką zgodność z wynikami krwi przy jednoczesnym minimalnym stresem dla pacjenta. Przygotowanie pacjenta Nie jeść, nie pić (z wyjątkiem wody) oraz nie myć zębów co najmniej 30 min przed pobraniem próbki.
Unikać intensywnej aktywności fizycznej oraz stresujących sytuacji w ciągu 2 godzin przed pobraniem. Jeśli pacjent przyjmuje doustne glikokortykosteroidy lub leki wpływające na oś HPA, należy o tym poinformować laboratorium. Próbkę pobiera się zazwyczaj w godzinach 07:00‑09:00, aby uchwycić szczytowy poranny poziom kortyzolu.
Interpretacja wyników Typowe wartości referencyjne dla porannej śliny wynoszą około 5‑15 ng/mL** (0,2‑0,5 µg/dL)**, ale mogą się różnić w zależności od użytej metody i populacji referencyjnej. Wyniki należy interpretować w kontekście: Podwyższonych poziomów – sugerują nadczynność nadnerczy, zespół Cushinga, silny stres lub zaburzenia snu.
Obniżonych poziomów – mogą wskazywać niewydolność nadnerczy (zespół Addisona), długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów lub zaburzenia adaptacyjne. Brak wyraźnego rytmu dobowego – może być oznaką dysregulacji osi HPA, często obserwowanej u osób z autyzmem, ADHD czy innymi zaburzeniami neurorozwojowymi. W razie niejednoznacznych wyników zaleca się powtórzenie badania lub wykonanie dodatkowych testów (np. test supresji deksametazonem, pomiar kortyzolu w surowicy).