Cel badania Profil dzienny kortyzolu w ślinie ma na celu ocenę cyklu dobowego wydzielania tego hormonu, czyli funkcjonowania osi podwzgórze‑przysadka‑nadnercza (HPA). Analiza zmian stężenia kortyzolu w kilku punktach czasowych pozwala wykryć nieprawidłowości w jego rytmie, które są charakterystyczne dla licznych stanów klinicznych.
Wskazania kliniczne zespół Cushinga (ICD‑10 E27.0) – podwyższony, nieprawidłowo podwyższony poziom kortyzolu w ciągu dnia, brak prawidłowego spadku wieczornego, pierwotna lub wtórna niewydolność kory nadnerczy (ICD‑10 E27.1, E27.2) – obniżony poziom kortyzolu, brak wyraźnego szczytu porannego, zaburzenia funkcji osi HPA związane z przewlekłym stresem, depresją, zaburzeniami lękowymi, ocena reakcji na terapię glikokortykosteroidami, badanie pacjentów z zaburzeniami neurorozwojowymi (autyzm, PANS/PANDAS), u których obserwuje się dysregulację osi HPA i zmiany w profilu kortyzolu, monitorowanie zmian hormonalnych w trakcie interwencji behawioralnych lub dietetycznych.
Metoda Do oznaczenia stężenia kortyzolu wykorzystuje się immunologiczne testy immunoenzymatyczne (ELISA) lub metodę masowej spektrometrii cieczowej (LC‑MS/MS), które charakteryzują się wysoką czułością i specyficznością. Próbki śliny pobiera się w warunkach domowych, najczęściej w pięciu punktach: bezpośrednio po przebudzeniu (tzw. kortyzol poranny), 30–45 min po wstaniu – szczyt poranny, południe (ok.
Każda próbka powinna zostać pobrana na czystą, suchą łyżeczkę lub w specjalnym pojemniku do zbierania śliny, po dokładnym przepłukaniu jamy ustnej wodą (bez płukania pożywieniem) i przed spożyciem posiłku, napoju (w tym kawy) oraz szczotkowaniem zębów.
Przygotowanie pacjenta Przed rozpoczęciem testu pacjent powinien: unikać intensywnego wysiłku fizycznego oraz stresujących sytuacji w dniu pobierania próbek, nie spożywać alkoholu i nikotyny przez co najmniej 12 h, nie przyjmować leków wpływających na oś HPA (np. glikokortykosteroidy, niektóre antydepresanty) bez konsultacji z lekarzem, przestrzegać zaleconego schematu pobierania – najważniejsze jest zachowanie stałych odstępów czasowych i warunków (np.
brak jedzenia przez 30 min przed pobraniem). Interpretacja wyników Wyniki przedstawiane są jako stężenie kortyzolu (ng/mL) w kolejnych punktach czasowych. Typowy, prawidłowy profil charakteryzuje się wysokim poziomem rano, wyraźnym szczytem 30‑45 min po przebudzeniu oraz stopniowym spadkiem w ciągu dnia, osiągając najniższą wartość przed snem. Brak wyraźnego szczytu porannego lub podwyższony poziom kortyzolu w późnych godzinach wskazuje na zaburzenia rytmu (np.